Prowincje rzymskie

SPIS TREŚCI:

Powstawanie prowincji Ekspansja państwa Achaja Afryka Azja mniejsza Brytania Cylicja Cypr Cyrenajka Galacja Galia Hiszpania Italia Macedonia Sardynia i Korsyka Sycylia

Prowincję wcielaną w skład Imperium, określano odpowiednim aktem (lex provinciae) jej sytuację. Ten sam odrębnie regulował sytuację poszczególnych miast rzymskich wchodzących w skład prowincji. Niektóre z nich dostarczały jedynie wojska, inne nie płaciły podatków, posiadały własne sądownictwo. Sprawy nieuregulowane były uzupełniane przy pomocy edyktów namiestnika.
Podstawowym zadaniem prowincji było utrzymywanie Rzymu, a raczej ludu rzymskiego, co najczęściej objawiało się w tzw. daninie zbożowej. Ale mieszkańcy zobowiązani byli zobowiązani jeszcze do dostarczania innych świadczeń osobistych. Jak można przypuszczać, pobieranie wymienionych podatków, stanowiło całkiem intratne zajęcie, zwłaszcza że sama władza nierzadko dopuszczała do pewnych, co wcale nie oznacza że małych, nadużyć. Aby temu zapobiec, w 149 roku p.n.e. na mocy Lex Calpurnia powołano trybunał o przyjmowanie łapówek przez urzędników (queationes perpetuae de rebus repetundis).

Słowo provincia oznaczało pewien zakres pełnomocnictw urzędnika, które zostały mu poruczone.
O przydziale pełnomocnictw w zakresie provinciae decydował senat rzymski, natomiast o obsadzie urzędów, jedynie losowanie. Zarząd prowincji otrzymywano na rok, ale senat mógł także nadać prorogatio imperii. Występował również przydział prowincji bez procedury losowania (extra sortem), jednakże zwyczaj ten był stosowany niezwykle rzadko.
Na czele prowincji początkowo stali pretorzy. Ich liczba była uzależniona od liczby prowincji. W 227 roku p.n.e. zwiększono ich liczbę do 4, aby w 197 roku p.n.e., wskutek przyłączenia dwóch prowincji hiszpańskich, zwiększyć do 6. W przypadkach szczególnych, tj. na wypadek wojny, prowadzenie spraw prowincji, decydowano się powierzyć jednemu z konsulów. Po 146 roku p.n.e., wskutek nowych prowincji, tj. Afryka i Macedonia, zdecydowano się na drobną modernizację systemu przydzielania prowincji, wprowadzając instytucję przedłużania namiestnictwa tzw. prorgoatio imperii.
Namiestnik sprawował także wymiar sprawiedliwości, przy pomocy rady (consilium), złożonej z przedstawicieli obywateli rzymskich zamieszkujących daną prowincję. Od wyroku namiestnika nie było instancji odwoławczej.

W  prowincjach, namiestnikom towarzyszyli legatii, posiadający pewne kompetencje wojskowe i poselskie. Ich liczba była zmienna i uzależniona od potrzeb danej prowincji. Sprawy finansowe prowincji prowadził natomiast kwestor. Dużą grupę w otoczeniu namiestnika, stanowiła wszakże grupa darmozjadów, określana eufemistycznie "współtowarzysze" (contubernales) oraz "przyjaciele" (comites), których rekrutowano z przedstawicieli młodych arystokratycznych rodów.
Pierwsze ważniejsze uporządkowanie spraw związanych z obejmowaniem namiestnictw przypada dopiero na okres rządów Sulli. Sulla zdecydował się na zasadę, że namiestnikami mogą zostać jedynie byli konsulowie (prokonsulowie) i byli pretorzy (propretorzy). Niezwłocznie po zakończeniu urzędowania, uzyskiwali prorogatio imperii i udawali się do przydzielonej im prowincji. W pierwotnych założeniach, kadencja namiestnika wynosiła okres jednego roku, ale z czasem zdecydowano się na przedłużenie tego okresu, z reguły do lat 3, by wkrótce zwyczaj stał się obowiązującą praktyką.

Chronologicznie za pierwszą prowincję należy uznać Sycylię, a następnie Korsykę i Sardynię, nabytki Imperium Romanum po I wojnie punnickiej. Dalsze poszerzenie granic, nastąpiło na skutek kolejnej konfrontacji z Kartaginą, II wojny punnickiej, kiedy to panowanie rzymskie rozszerzyło się na zorganizowane w 197 roku p.n.e. dwie prowincje hiszpańskie: Hiszpanię Dalszą (Ulterior) i Bliższą (Citerior).
Kolejne lata obfitowały w coraz nowsze nabytki terytorialne. Zmagania Rzymu z Macedonią prowadzone w II wieku p.n.e. zaowocowały utworzeniem prowincji Macedonia w 148 roku p.n.e. Nieco później, bo w 146 roku p.n.e., w wyniku III wojny punickiej na gruzach pokonanej Kartaginy powstała Afryka.

Imperium Rzymskie u szczytu potęgi, za panowania Hadriana, w 117 roku n.e.

W  tym samym roku, część terenów Grecji została włączona do Macedonii. Terytoria te zostały wyodrębnione dopiero w 27 roku p.n.e., tworząc wraz z Epirem, prowincję Achaja. W 129 roku p.n.e. ziemie królestwa pergamońskiego zamieniono w prowincję Azja. W tym samym roku, na wskutek podbojów na wybrzeżu Ilyrysjkim, część zdobytych ziem, została włączona do prowincji Macedonia.
Wkrótce państwo rzymskie, obejmował również nowe ziemie na północnym zachodzie. Wcześniej, bo pod koniec III wieku p.n.e., został zdobyty pas ziemi zwany Galią Przedalpejską (Galia Cisaplina), które jako prowincja zostały zorganizowane dopiero około 81 roku p.n.e., a później Galia Zaalpejska zwana również Galią Narbońską (Galia Narbonensis), która w 121 roku p.n.e. została zorganizowana w nową prowincję (Galia). Ostatni podbój tych krain nastąpił dopiero za Juliusza Cezara.

Ekspansja Rzymu z całą stanowczością przypadła dopiero na I wiek p.n.e. Wtedy to zdobyto szereg ziem na terenie wschodnim. Już w 102 roku p.n.e. została zdobyta Cylicja, w 96 roku p.n.e. Cyrenajka, zorganizowana w 66 p.n.e. jako Cyrenajka i Kreta W 75 roku p.n.e. nastąpiło przejęcie Bitynii, a w 64 roku p.n.e. zostały zorganizowane prowincje Syrii, której podbój rozpoczęto już w 66 roku p.n.e., a także Bitynii i Pontu. W 58 roku p.n.e. został włączony Cypr. W 30 roku p.n.e. do Imperium został włączony Egipt, a w 25 Galacja.
W latach 16 - 12 p.n.e. zostały zdobyte Recja, Noricum, Panonia, a także prowincje alpejskie, ale tylko częściowo.

Rok utworzenia	Prowincja	Utrata
241 p.n.e.	Sycylia (Sicilia)	436 n.e. (Wandalowie)
225 p.n.e.	Korsyka i Sardynia (Corsica et Sardinia)	436 n.e. (Wandalowie)
197 p.n.e.	Hiszpania Bliższa i Dalsza (Hispania Ulterior et Citerior), przekształcone następnie w Baetica, Terraconensis i Lusitania	409 n.e. (Wizygoci, Wandalowie, Alanowie)
167 p.n.e.	Epir(Epirus)	pozostała przy Bizancjum
146 p.n.e.	Macedonia (Macedonia)	pozostała przy Bizancjum
146 p.n.e.	Achaja (Achaea)	pozostała przy Bizancjum
146 p.n.e.	Afryka (Africa)	429 n.e.  (Wandalowie)
129 p.n.e.	Azja Mniejsza (Asia Minor)	pozostała przy Bizancjum
129 p.n.e.	Ilyria (Illyricum)	pozostała przy Bizancjum
121 p.n.e.	Galia Przedalpejska (Gallia Transalpina)	418 n.e. (Wizygoci)
96 p.n.e.	Cyrenajka i Kreta (Cyrenaica et Crete) (Kreta dołączona w 69 p.n.e.)	pozostała przy Bizancjum
81 p.n.e.	Galia zaalpejska (Gallia Cisalpina)	418 n.e. (Wizygoci)
66 p.n.e.	Cylicja (Cilicia)	pozostała przy Bizancjum
64 p.n.e.	Bitynia i Pont (Bythnia et Pontus)	pozostała przy Bizancjum
64 p.n.e.	Syria (Syria)	pozostała przy Bizancjum
58 p.n.e.	Cypr(Cyprus)	pozostała przy Bizancjum
51 p.n.e.	Galla Comata (Gallia Aquitania, Belgica, Celtica)	V w. n.e. (plemiona germańskie)
30 p.n.e.	Egipt (Aegyptus)	pozostała przy Bizancjum
27 p.n.e.	Germania Niższa i Wyższa (Germania Inferior i Superior)	V w. n.e. (plemiona germańskie)
25 p.n.e.	Galacja (Galatia)	pozostała przy Bizancjum
15 p.n.e.	Raetia	V w. n.e. (plemiona germańskie)
15 p.n.e.	Noricum	V w. n.e. (plemiona germańskie)
14 p.n.e.	Alpes Maritimae	V w. n.e. (plemiona germańskie)
14 p.n.e.	Alpes Graiae et Poeniniae	V w. n.e. (plemiona germańskie)
12 p.n.e.	Pannonia (Pannonia)	V w. n.e. (plemiona germańskie)
6 n.e.	Mezja (Moesia)	V w. n.e. (plemiona germańskie)
6 n.e.	Judea (Judaea)	pozostała przy Bizancjum
17 n.e.	Kapadocja (Cappadocia)	pozostała przy Bizancjum
40 n.e.	Mauretania (Tingitana, Caesarensis)	V w. n.e.  (Wandalowie)
43 n.e.	Brytania (Britannia)	V w. n.e. (Anglowie i Saksoni)
43 n.e.	Lycja i Pamfilia (Lycia i Pamphylia)	pozostała przy Bizancjum
46 n.e.	Tracja (Thracia)	pozostała przy Bizancjum
54 n.e.	Alpes Cottiae	V w. n.e. (plemiona germańskie)
105 n.e.	Arabia Skalista (Arabia Petraea)	pozostała przy Bizancjum
106 n.e.	Dacja (Dacia)	275 n.e. (Goci)
114 n.e.	Armenia (Armenia)	117 n.e. (decyzja Hadriana)
116 n.e.	Mezopotamia (Mesopotamia)	pozostała przy Bizancjum
195 n.e.	Osroene (Osrhoene)	pozostała przy Bizancjum
197 n.e.	Numidia (Numidia)	V w. n.e. (Wandalowie)