Komicja centurialne

Komicja centurialne (comitia centuriata) zwoływał urzędnik wyposażony w imperium, bądź też w jego imieniu dokonywali tego inni urzędnicy w celu przeprowadzenia głosowania nad projektem i wnioskami. Głosowano według podziału na centurie.
Początkowo komicja te miały znaczenie militarne i polityczne. Zwoływano je na Polu Marsowym (Campus Martius), położonym poza murami miasta. Termin obrad podawano do publicznej wiadomości w edykcie ogłaszającym, który wywieszano na trzy tygodnie przed terminem spotkania (trinundinum). Na 24 dni przed rozpoczęciem zgromadzenia wywieszano czerwoną chorągiew (vexilum russeum) na mons Ianiculus. Było to symbolem, że miastu nie zagraża jakiekolwiek niebezpieczeństwo. Wokół miasta następnie ustawiano straż miejską.

Komicja odbywały się jedynie w dni pomyślne, jeżeli wróżby wypadły pomyślnie. W przypadku uzyskania nieprzyjaznej wróżby (obnuntiatio), przekładano zebranie na inny dzień. Przeszkodą w odbyciu posiedzeń stanowiły również wszelkiego rodzaju niepomyślne znaki na niebie (burza, zachmurzenia, nagły deszcz, etc.). Przyczyną przerwania zebrania mógł być także napad epilepsji jednego z urzędników.

Gdy wróżby wypadły pomyślnie, urzędnik zwoływał lud na posiedzenie (exercitum vocare). Herold powtarzał wezwanie urzędnika, natomiast muzykanci grali na górze Ianiculum, specjalną pobudkę (classicum), która informowała o zebraniu się ludu o świcie w wyznaczonym uprzednio miejscu.

Każde zebranie poprzedzano wiecem (contio). Zaczynał się od ofiar i modłów przewodniczącego. Towarzyszyli mu przy tym pontyficy, augurzy, kapłani ofiarni. Następnie przewodniczący oznajmiał przybyłym, o celu zgromadzenia, proponował kandydatury na urzędy, przedstawiał skargi. Pozostali uczestnicy wiecu, mogli zabrać głos, o ile uzyskali zezwolenie przewodniczącego. Następnie urzędnik dawał znak rozpoczęcia właściwych komicjów. Zebrani, którzy dotąd przebywali w organizacyjnym nieładzie, zajmowali swoje miejsca według przynależności do określonej centurii. Każdej centurii przewodniczył centurion.

Przewodniczący rozpoczynał zebranie następującą formułą: "oby wszystko wyszło dobrze, błogo, pomyślnie, szczęśliwie" (quod bonum faustum felix fortunatumque sit), po czym następowało ponowne zreferowanie wniosków i projektów. Gdy odczytano wszystkie dokumenty, przystępowano do głosowania. Jako pierwsza głosowała centuria jazdy (centuriae praerogativae). Wynik głosowania podawano, po każdorazowym głosowaniu, do wiadomości zebranych.

Uprawnieni do głosowania przychodzili kolejno centuriami do ogrodzonego sznurem placyku (aepta lub ovile), gdzie pytający (rogatores) zaznaczali głosy przy nazwisku kandydata na urzędnika (puncta ferre). Od II połowy II wieku p.n.e. wprowadzono głosowanie tajne, które polegało na wrzuceniu odpowiedniej tabliczki. Głosowanie nad przyjęciem ustawy (leges), polegało na wrzuceniu jednej z dwóch woskowych tabliczek (tabellae). Jedna oznaczona literą A (antiquo - odrzucam), druga literami UR (uti orgas - jak wnosisz).
W przypadku spraw sądowych, na tabliczkach znaczono literę C (condemno - skazuję), bądź A (absolvo - uwalniam). Istniała trzecia możliwość NL (non liquet - nie jasne). W przypadku wyborów, głosujący wypisywał rylcem na tabliczce, nazwisko kandydata za którym głosuje. Następnie takie tabliczki wrzucano do plecionych koszy (cistae), które, po zakończeniu głosowania, zanoszono do budynku (diribitorium), gdzie urzędnicy (diribitores) przeliczali głosy. Po wyborach, przewodniczący komicjów ogłaszał ich wynik (renuntatio). W przypadku odmowy ogłoszenia wyników, było to równoznaczne z ich unieważnieniem.

Koniec zebrania ogłaszał przewodniczący. Następnie zdejmowano chorągiew. Uchwały zgromadzenia stawały się ustawami, dopiero po zatwierdzeniu przez senat. Z czasem przestało to być ważne, na mocy lex Hortensia z 287 r. p.n.e. Wtedy kompetencje komicjów centurialnych, ograniczały się do spraw wojny i pokoju.